In 1936 werd, met geld van Sir Henri Deterding van koninklijke Shell, het weekblad De Waag opgericht. Een veelzijdig opinieblad dat een autoritaire staat wenste. De Waag was een veelzijdig blad met politieke, culturele en sociale beschouwingen. Volgens L. De Jong een verkapt-fascistisch blad, toch was De Waag in de vooroorlogse periode niet gelieerd aan de NSB noch aan een andere politieke partij of beweging. Wel zijn er onder de medewerkers van het blad velen die tijdens de bezetting openlijk pro-Duits waren en op hoge posities bij de overheid terecht kwamen.[1]

Over de inhoud van de Waag is nog niet veel geschreven, meestal wordt het blad vooral kort genoemd als het blad waar de latere propagandist Max Blokzijl pro-Duitse artikelen schreef of als ‘een autoritair weekblad’.[2] L. de Jong neemt het blad mee in het hoofdstuk ‘De andere fascisten’, maar heeft het inhoudelijk vooral over het antisemitisme van De Waag. In Niet voor publicatie heeft René Vos een kort gedeelte gewijd aan de in het blad gedane opmerkingen over het onder controle stellen van de Nederlandse pers (dat zou een van de eerste plichten zijn indien Nederland eens een ‘gezaghebbende regering’ zou krijgen).[3] I. Schöffer schreef over het weekblad: “Het blad legt zich niet vast aan een partij. De toon is echter van het begin af aan anti-internationaal, anti-parlementair, sterk conservatief en in toenemende mate pro-Duits.” Volgens Schöffer vormde De Waagkring voor augustus 1941 ‘een interessant, intellectueel gevogelte van zeer verschillend pluimage’, tot die tijd waren er dan ook veel spanningen en wisselde het blad nogal eens van opvatting over de NSB, Duitsland, autoritair-liberaal of nationaal-socialistisch.[4]

In dit stuk richt ik mij op de opvattingen over democratie, in het blad tussen 1937 en 1939.

Lees verder: Hoofdstuk 2. Achtergrond

[1] L. de Jong, Het koninkrijk der Nederlanden tijdens de Tweede Wereldoorlog, I, Voorspel (Den Haag 1969) 398-99.

[2] Frank van Vree, De Nederlandse pers en Duitsland, 1930-1939, Een studie over de vorming van de publieke opinie (Groningen 1989). René Kok, Max Blokzijl. Stem van het nationaal-socialisme (Amsterdam 1988) 50-52.

[3] René Vos, Niet voor publicatie. De legale Nederlandse pers tijden de Duitse bezetting (Amsterdam 1988) 43-44.

[4] I. Schöffer, Het nationaal-socialistische beeld van de geschiedenis der Nederlanden. Een historiografische en bibliografische studie (Proefschrift UvA; Amsterdam 1956). 277-78.

De Waag

Terwijl de fascistische massaorganisaties na 1935 in Nederland op hun retour waren, was er eind jaren dertig een herleving van de ‘half-fascistische intellectuele anti-democratisme’. De groepjes concentreerden zich rond tijdschriften en studiekringen. Een van deze groepjes vormden de Waagkringen, geconcentreerd rond het vanaf 1937 verschijnende tijdschrift De Waag.[1] Een tijdschrift dat zich in wilde zette voor de hervorming van het Nederlandse bestuur van de parlementaire naar de gezaghebbende regering. De Waag was volgens A.A. de Jonge, uit journalistiek oogpunt, verreweg het beste blad van alle hele en halffascistische bladen in de jaren ’30.[2]

Zowel de filosofische bagage als de zakelijke leiding was in handen van Baltus Wigersma. De eerste hoofdredacteur was Th. B.F. Hoyer. Uit de administratieve gegevens van De Waag blijkt dan Wigersma in eerste instantie uitging van een oplage van ongeveer 5.000 voor het blad.[3] Als snel bleek het om gemiddeld zo’n 4.000 exemplaren per week te gaan. Financieel had het blad het dan ook niet makkelijk. Het eerste jaar werd het weliswaar gefinancierd door Deterding. Het aantal abonnees zorgde ervoor dat het blad lange tijd afhankelijk bleef van vermogende donateurs. De verschijning was halverwege 1938 uiterst onzeker, althans zo doet Wigersma voorkomen aan de drukkerij: wij hebben ‘generlei zekerheid (…), dat “De Waag” geregeld kan blijven verschijnen. Wel achten wij het waarschijnlijk, dat het voorlopig voor onbepaalde tijd zal kunnen doorgaan. Met het oog daarop kunnen wij dan ook slechts van week tot week U de opdracht geven tot het drukken van het blad. U kunt echter op risico van de Stichting “De Waag” voor 3 maanden het benodigde papier aanschaffen.”[4] De uitgever wild drukkerij wilde eigenlijk de opdracht voor langere tijd boeken, maar Wigersma kon daar niet aan voldoen. Uiteindelijk zou het blad tot het einde van de bezetting blijven bestaan, vanaf 1941 echter onder de vleugels van de Arbeiderspers en Rost van Tonningen.

In de periode voor de bezetting zijn er nogal wat redactionele wisselingen geweest. De eerste redactie verstond uit Th. B.F. Hoyer als eindredacteur en landbouwkundig ingenieur dr. Ir. M.D. Dijt, vriend en adviseur van Deterding, als economische redacteur. In april 1938 werd Luitenant buiten dienst C.C. Küpfer tot nieuwe hoofdredacteur benoemd.[5] Daarnaast bestond er vanaf 1938 een Stichting de Waag (vanaf 1938): bestuursleden uit de ‘antidemocratische hegelianen’ Wigersma, filosoof en professor in Leiden J. Hessing en dr. C. Winkler Prins.[6]. In september 1939 werd er weer een nieuwe redactie samengesteld, omdat de oude, voor een gedeelte bestaande uit hoge militairen buiten dienst, gemobiliseerd werd. Nu maakte Wigersma en Hessing ook deel uit van de redactie en traden onder meer T.Goedewaagen en de jurist en filosoof dr. Carp (tijdens de bezetting adviseur van NSB-leider Mussert).[7]

In het eerste jaargang van de Waag lag de nadruk in het blad veel meer op de Economie en cultuur, dan op de politiek. De economische redacteur van het blad was dr. Ir. M.D. Dijt, een vriend en adviseur van Sir Henri Deterding, de financier van het blad. De man die tevens belast was met de uitvoering van het plan-Deterding. Volgens Dijt moest de economie gebaseerd zijn op goederen en niet op goud. De restrictiepolitiek die gevoerd werd, zorgde volgens Dijt niet alleen voor beperking van de productie. Het was een verwisseling van doel en middel. Winst zo betoogde Dijt, is een middel om de behoefte aan een product te bepalen. Winst was misschien wel het doel van de individuele ondernemer, maar niet van de samenleving als geheel, voor de samenleving is verhoging van de levensstandaard en de productie het doel.[8] Het vrije Nederlandse bedrijfsleven was geknecht door de regering, de economie wordt beheerst door ambtenaren in plaats van producenten. Als een van de oplossingen voor de afzet van meer producten zag Dijt vergroting van de handel Duitsland, het belangrijkste afzetgebied van Nederland. Dit was lastig omdat de Duitsers alleen producten kochten waar het zelf producten kon afzetten. Nederland had, volgens Dijt, dan ook haar nieuwe vliegtuigen niet bij de Amerikanen moeten kopen, waar Nederland al meer van importeerde dan naar exporteerde, maar bij de Duitsers zodat daar weer afname van Nederlandse producten tegenover stond.[9]

Naast economie en politiek, was er veel aandacht voor buitenlandse politiek, in het bijzonder de Spaanse burgeroorlog en de Franse Volksfront regering. Maar ook Italië en natuurlijk Duitsland stonden volop in de belangstelling van het blad. Zeker de eerste anderhalf jaar werd er veel aandacht besteed aan kunst en cultuur. Wekelijks waren er artikelen van Jan Campert over toneel, Jan Engelman over beeldende kunst en A. Van Domburg en Simon Koster over film.[10]

Qua politiek sloot De Waag aan bij de kritiek op de liberale democratie die in veel Europese landen te horen was in de jaren dertig. Het blad wilde bezinnen op de structuur van de Europese en vooral de Nederlandse samenleving. ‘Gedragen wordt het door den wil, tot het bevorderen van nieuwe, uit het oude ontwikkelde en dus noodzakelijk geworden verhoudingen mede te werken.’ Het blad wilde niet in dienst staan van een partij of beweging. ‘Wij zullen streven naar objectiviteit’, maar het blad wilde niet neutraal zijn, want ‘niets is bedenkelijker dan neutraliteit in een tijperk van beslissingen als het tegenwoordige. (….) al die neutralen loopen kans, tusschen de strijdbare partijgangers der slaags geraakten extremismen verpletterd worden.’ Volgen De Waag was de belangrijkste kwestie van de tijd, de ‘verdediging der Christelijke beschaving en Westersche cultuur tegen godloze stofgelovigheid en valsch internationalisme’ en ‘de noodzakelijkheid van nationale eenheid.’ ‘Wie echte organische eenheid wil, erkent hiermede de onmisbaarheid van de verscheidenheid der meeningen om meteen afwijzend te staan tegenover en hard te zijn tegen alles, wat die verscheidenheid ten koste van werkelijke eenheid – zij het misschien onwetend en onbedoeld – teweegbrengt.’ De kritiek richtte zich dan ook primair op de partijendemocratie.

De artikelen in De Waag over democratie kan je opsplitsen in twee types. De theoretische bespiegelingen over wat democratie is en wat het zou moet zijn. Dit waren vaak lange verhandelingen verdeeld over meerdere nummers van het tijdschrift. Het grootste deel van dit soort artikelen kwam van die voor het grootste deel geschreven werden door de Bollandiaan Wigersma. Daarnaast was er de wekelijkse verslaggeving in de ‘Binnenlandse Kroniek’. Hierin werden de actuele politieke ontwikkelingen beschreven en van kritische kanttekeningen voorzien. Deze rubriek werd in de loop der tijd door verschillende (hoofd)redacteuren geschreven. In het bijzonder door C.C. Küpfer en later door Goedewaagen.

In de loop van 1938 was toenemende aandacht voor zaken die met het nationaal-socialisme in verband staan. Zou schreef Wigersma uitvoerig over de ‘joodse kwestie’ en Tobie Goedewaagen hield zich bezig met allerlei plannen voor het opvoeden van jongeren in de ‘Nieuwe orde’ waarin tucht en discipline centraal kwamen te staan.

Filosoof Bolland

Gerardus Johannes Petrus Josephus Bolland (1854-1922) had zich, na een mislukte militaire opleiding, als autodidact tot hoogleraar in de in Leiden. Na diverse filosofische omzwervingen kwam hij bij Hegel. Bolland zorgde voor een herleving van de filosofie van Hegel in Nederland (eerder dan in Duitsland). Door tijdgenoten werd hij beschreven als een ‘demonische figuur, die zijn leerlingen ongekend in zijn van wist te brengen.’ En dat waren er velen ‘waarschijnlijk heeft nooit een docent in de wijsbegeerte in Nederland zo lange tijd zo talrijke toehoorders getrokken als hij.’[11]

Bolland begaf zich op vele terreinen van de filosofie en ook op het gebied van de staatkunde had hij bijzonder stellige opvattingen. Niet dat hij een alternatieve staatkunde ontwikkelde, maar hij stelde zich krachtig op tegen de ‘geest van de democratie’ en de gelijkheid die hij verfoeide. Hij had een grote afkeer van socialisme en iedere vorm van sociale politiek. [12]

In 1909 schreef hij Boek der Spreuken, een reeks aforismen waarvan verschillenden zich richten tegen het parlementarisme, democraten, algemeen stemrecht, maar Bollands als antidemocraat berust vooral op de laatste lezingenreeks Teekenen des Tijds (1921), waarin hij zich keerde tegen de vrijheid van drukpers en vergadering. Een sterke verachting van de arbeidersklasse die een volk van minderwaardigen, arm aan volkszin en enig nationaal plichtsgevoel en zoveel mogelijk teert op anderen. De democratie was volgens Bolland de ‘heerschappij der menigte’ die geen grote mannen maar onbekwame beunhazen en praatjesmakers aan het bewind helpt, die de gewone man naar de mond praten. De schuld voor de toestand der democratie gaf Bolland in het bijzonder aan de vrijmetselarij en het internationale jodendom. In deze uiterst antisemitische toespraken probeerde Bolland met citaten uit het Oude Testament aan te tonen dat joden verplicht waren tegen niet-joden gebruik te maken van list en bedrog. Joden vormden volgens de filosoof een vreemd element in de Europese samenleving en bovendien een ‘ontwrichtend en ontbindend element’.[13] “Mij althans doen de teekenen des tijds eene kwade toekomst voorzien, waarin het democratische droombeeld van mensheidsgeluk door heerschappij de minderwaardigheden zal geworden zijn tot eene voor allen zicht- en tastbare ongerijmdheid, zonder dat toch die overmacht der minderwaardigheden zich laat afschaffen. Geestelooze en grove uitwendigheid van technologische beschaving mag eene lange wijle nog voortduren; het Europeesche westen heeft zijn besten tijd gehad.’[14]

Volgens A.A. de Jonge was Bolland echter niet de stamvader ‘par excellence’ van het Nederlandse fascisme: (1) Bij Bolland ontbreekt het toepassen van moderne organisatiemethoden. Om fascist te zijn moet je de massa niet slechts verachten, maar ook bereid zijn de massa te organiseren voor reactionaire doeleinden. (2) Bolland is een volslagen pessimist en ziet de democratisering als een niet te keren noodlot. (De offensieve geest van ‘de nieuwe tijd’ ontbreekt bij hem volledig). Op een punt juist wel: antisemitisme.[15]

NSB en Wigersma

De volgelingen van Bolland zouden wel een belangrijke rol gaan spelen bij de uitwerkingen van de beginselen van de Nationaal Socialistische Beweging van Anton Mussert. Zowel de hoofdredacteur van Volk en Vaderland, S.A. van Lunteren, prof. J. Hessing (van 1932-1944 bijzondere leerstoel in Leiden van het Bolland-genootschap) en B. Wigersma bemoeide zich met de staatkundige opvattingen van de NSB.[16] Die NSB wilde ‘nationale eenheid’ tot stand brengen en een nieuwe orde opbouwen waarin het algemeen belang voorop staat, met een krachtig staatsbestuur, dat zich dient te gedragen als een ‘goede vader’.[17] Individu is pas een ethisch wezen door mee te werken aan de opbouw van de staat.[18] De nationaal-socialisten stelden ‘ tegenover de verouderde leuze van de klassenstrijd, de moderne eis van solidariteit tussen alle klassen van de bevolking.’ ”[19]

Een van de belangrijkste volgelingen van Bolland was Ir. Baltus Wigersma, die later een leidende rol zou gaan spelen bij het tijdschrift De Waag. Na de dood van Bolland in 1921 relativeerde Wigersma in een necrologie het antidemocratische element. “Bolland bestreed niet de democratie als zodanig, maar wilde slechts hameren, dat alles, ook de democratie, naast een goede ook een kwade kant heeft; hij moest echter vooral op de kwade kan wijzen, omdat hij in een tijd leefde waarin juist die kan meer en meer naar voor kwam.”[20] In deze necrologie verdedigde Wigersma ook het antisemitisme van Bolland. Hoewel er volgens Wigersma talloze ‘edele en achtbare’ joden waren, stelde hij het door hem verafschuwde marxisme gelijk aan de ‘joodse geest’. ‘De onbehoorlijke drukte waarmede Bollands uitspraken van Joodsche zijde zijn ontvangen, kunnen wel als bewijs gelden hoe raak hij had geslagen en hoe kwetsbaar ’t jodendom is’.[21]

In de jaren daarna bleek dat ook Wigersma de parlementaire democratie zou gaan verwerpen. 1933 publiceerde Wigersma Parlementarisme en dictatuur, waarin hij de partijenstaat niet volledig afwees, die is hoger ontwikkeld dan de standenstaat, maar zodra deze zich geconsolideerd heeft, ondergaat die ‘een proces van ontaarding’: het doel van de democratische partijenstaat – het doorbreken van de standenmaatschappij en regeringsfuncties toegankelijk maken voor de meest bekwame personen – wordt niet bereikt, omdat de gevestigde partijen het lidmaatschap van de vertegenwoordigende organen niet meer aan de braafste en volgzaamste partijleden geven. Toch was Wigersma niet voor definitieve afschaffing. Partijen belichamen bepaalde idealen waarnaar burgers ter verbetering van de steeds onvolmaakte staat naar streven en moeten streven. Daarom koos hij voor een tweepartijenstaat waarin twee tegengestelde wereldbeschouwingen zich zouden groeperen. Door afwisseling van de macht verzekeren zij een gezond functioneren van de staat (actie en reactie) en beschermen zij voor eenzijdigheid.[22] De onbeheerste partijvorming leidt echter tot compromissen, waarvoor geen enkele partij echt verantwoordelijk te houden is. Wigersma achtte een dictatuur in de geest van Mussolini als goede overgangstoestand.[23]

Een jaar later trad Wigersma toe tot de NSB en schreef hij Het wezen der fascisme waarin hij de definitieve stap naar fascisme gezet heeft. In dit boek is de positieve waardering voor het partijwezen geheel verdwenen. Hij wil nog wel een overgangsfase (met onderdrukking van de vrijheid) maar het instituut van de leider als ware machthebber is niet tijdelijk maar permanent. Wel achtte hij een parlement onmisbaar, dat over alle wetsvoorstellen gehoord zal worden, de leider is verantwoording aan de natie en de koning verplicht. Het parlement wordt opgesteld aan de hand van een lijst samengesteld door een ‘Hoog college’ (ook met enkele opposanten). Stemmen met ja en nee.[24] ‘Hij verwijt het liberalisme de door milieu en ras bepaalde verschillen tussen de burgers miskend te hebben, met als gevolg, dat thans de joden een onevenredig grote invloed in Nederland hebben gekregen.’ Zij kunnen alleen gelijkwaardige burgers zijn wanneer zij assimileren.[25] Zijn latere artikelen in De Waag zouden in dezelfde trant geschreven worden. In 1935 verliet Wigersma de NSB.

Lees verder: Hoofdstuk 3. Een gezaghebbende regering geworteld in het volksorganisme

[1] A.A. de Jonge, Crisis en Critiek, 308.

[2] A.A. de Jonge, Cr. 316.

[3] Afschrift contract met Enschede en Zonen, Grafische inrichting Haarlem, afdeling Drukkerij. 28 december 1936. Archief de Waag, U7a.

[4] Brief Enschede en zonen, aan Administratie van de Waag, 16 juni 1938, in U7a.

[5] A.A. de Jonge, Crisis, 315

[6] A.A. de Jonge, Crisis, 316-317.

[7] Crisis, 325.

[8] De Waag, 1, 16 januari 1937. Economie en financiën. Geef ons heden ondd dagelijksch brood…

[9] De Waag, 23 januari 1937.

[10] A.A. de Jonge, Crisis, 316

[11] A.A. de Jonge, Crisis en critiek, 46.

[12] Idem, 46-48.

[13] Idem, 47-49

[14] Idem, 49.

[15] Idem, 50.

[16] R. Havenaar, De NSB tussen nationalisme en “volkse” solidariteit : de vooroorlogse ideologie van de Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland (Den Haag 1983) 35-36.

[17] Havenaar, NSB, 35.

[18] Idem, 36.

[19] Geciteerd in: Havenaar, NSB, 39.

[20] A.A. de Jonge, Crisis en critiek, 50-51

[21] Idem.

[22] Idem, 216-17.

[23] Idem, 217-218.

[24] A.A. de Jonge, Crisis en critiek, 218-220.

[25] A.A. de Jonge, Crisis en critiek, 220-221.

3.1 De volkswil en de staat als organisme

Volgens Wigersma is er aan de democratie een tegenstrijdigheid verbonden. Aan de ene kan kunnen we met onze vrije wil uitmaken hoe we worden geregeerd en zijn wij dus ‘vrije subjecten’, aan de andere kant zijn wij ook degene die geregeerd worden en aldus het ‘lijdend voorwerp’ van de regeerders. Willen wij ons als vrije burgers onderwerpen aan deze macht dan zal de regering ook moet laten zien dat haar wil die van het volk is. Of te wel, de geest van het volk moet zich uiten in de daden van zijn regering. [2]

Die wil van het volk van het volk wordt echter niet automatisch bepaald door de wil van een kwantitatieve meerderheid (de helft plus één). De wil van een volk is namelijk niet de optelling van de ‘willen’ van de mensen mensen, maar ‘resulteert uit een doorlopend proces van strijd der tegengestelde belangen en begeerten van personen’. Verschillen tussen mensen die noodzakelijk zijn om tot een hogere ontwikkeling te komen. [3] Om tot eenheid van het volk te komen is er een samenwerking tussen de leiders en geleiden te komen. Tussen de mensen die zich naar kwaliteit onderscheiden en de menigte. Een menigte die samen, inclusief de ministers en kamerleden, het ‘volksorganisme’ vormen. Waarbij het gevoel van de menigte en het inzicht van de leiders elkaar aanvullen, zij staan in wisselwerking met elkaar. Die regering zal dan ook altijd de instemming van het volk moeten hebben.[4] Uiteindelijk zou zelfs hele westerse samenleving zich ontwikkelen als een organisme, waarin de naast ‘elkander levende en veelal tegen elkaar gerichte staten’ samen zullen werken aan een gemeenschappelijk doel: de verdediging en voortzetting van de westerse cultuur.[5]

De eenheid van de volk met haar verscheidene organen, diende een gemeenschappelijk doel: het welzijn van het Vaderland. Een gemeenschappelijke kracht die niet alleen positief maar altijd meteen ook negatief is. De positieve kracht heeft deze antikracht nodig om verslapping tegen te gaan. De eenheid van het volk zou leiden tot democratie. De Waag was absoluut niet te spreken over een antitotalitaire beweging als ‘Eenheid door Democratie’ (EDD) die het andersom formuleerden. EDD met haar wortels in de partijdemocratie had slechts een negatief doel, namelijk het tegengaan van fascisme. Maar het volk wil een positieve beweging.[6]

3.2 Besluitvorming en staatsinrichting

De Waag wilde af van een democratie gebaseerd op partijen. Het was volgens de redacteurs van het blad de ‘partijpolitieke heerschzucht die burgers gescheiden houdt en de Nederlanders tot elkaar vijanden opvoedt’. In de democratie van de waag moesten de ‘heterogene meeningen’ van de bevolking in een ‘gemeenschappelijke wil’ worden samengebracht om nationale eenheid in der daad te verwezenlijken.[7] Nederland moest omgevormd worden tot een parlementaire naar een nationale democratie. Alle mensen zouden moesten samenwerken, hun partijpolitieke belangen laten varen, om te komen tot ‘een krachtige nationaal-democratisch georganiseerde beweging, gericht op de hogere ontwikkeling van het door den arbeid van ons voorgeslacht gewordene staatsbestel.[8] Wigersma neemt hier een zeer dubbele houding in, aan de ene kant gelooft hij duidelijk in ‘onvermijdelijke ontwikkelingen’ het voortvloeien uit het gewordene staatsbestel. De ideeën moeten in volk zelf groeien, zoals ook het huidige staatsbestel gegroeid is. ‘Het moet in het volk tot leven komen, opdat zij zich als het leven van ons volk kan ontwikkelen. Het had zelfs helemaal geen zin om naar het praktische middel om het doel te bereiken, want wanneer ‘wij bereid zijn met doel niet alleen met hart en ziel, maar met gevoel en begrip van onze traditie na te streven, zal blijken dat het weldoordachte doel het middel zelf inhoud. [9] Volgens Professor J. Hessing, die de Bollandleerstoel in Leiden bezat, was dit stelsel nooit helemaal afgerond. Dat de ‘noodzakelijke’ vereniging van autoritair gezag en de volkssoevereiniteit is het probleem dat de gehele geschiedenis tot in eeuwigheid doen blijven gelden. De verhouding tussen volk en regering is nooit definitief op te lossen. Het is altijd een tijdelijke oplossing gelegen liggen aan ‘billijkheid van de verhoudingen van het moment.[10]

Toch maakte Wigersma aan de andere kant zeer gedetailleerde ‘schetsen’ over hoe die maatschappij eruit zou moeten gaan zien, schetsen die overeenkomen met wat hij al in zijn eerdere boeken had beschreven, er moest een totale verandering van het systeem gerealiseerd worden. De redactie van De Waag achtte het voor het voortbestaan van de Nederlandse natie namelijk noodzakelijk dat er een ‘gezaghebbende’ regering aangesteld zou worden. Een regering die werd samengesteld uit de beste mannen van Nederland, die moest zorgen vooreen bestendig ontwikkelingsproces van het land in ‘positiechristelijke richting’. Het land diende ook wel een volksvertegenwoordiging te hebben, die als vertegenwoordiger van de ‘menigte’, moest samenwerken met de regering, in plaats van voorschrijven wat de regering doet. Opbouwende kritiek leveren en de regering adviseren.[11] Maar de wetgevende en de uitvoerende macht kwam te liggen bij de regering. In het bijzonder bij de minister-president die de verantwoordelijkheid voor het beleid zou moeten dragen. Hij moest de representant van de ‘staatseenheid’ zijn. De rest van de regering en het overheidsapparaat moest daaronder in een hiërarchische structuur verdeeld zijn. De overige ministers moesten op advies van de minister-president benoemd worden en ook alleen aan hem verantwoordelijkheid af te leggen. De hoogste ambtenaren aan de ministers, etc.[12]

3.3 De menigte en de volksvertegenwoordiging

De menigte of het volk kan in wezen twee dingen doen ‘instemmen of zijn ontstemming over de regering uiten’. Ja of nee zeggen dus. Een verkiezing zou dan ook een referendum moeten zijn, waarin vertrouwen of wantrouwen geuit kan worden. Wigersma erkende daarbij natuurlijk dat de regering nooit honderd procent instemming zou krijgen. Volgens Wigersma moest een regering dan ook eens goed nadenken als het vertrouwen onder de zestig procent daalde. Regelmatig dient een regering zich dan ook in geheime stemmingen, achteraf, te vergewissen van de ruime volksteun. [13]

In het systeem van Wigersma diende volksvertegenwoordiging en regering samen te werken. De volksvertegenwoordiging, bepaald niet wat er gebeurd, zij is de vertegenwoordiging van de volkswil. Zij dient de regering positief te bekritiseren. Maar zal nooit verantwoording dragen. Die kan alleen berusten bij een persoon de minister president. Die verantwoording aan het staatshoofd schuldig is.[14]

De bepaling van de samenstelling van de volksvertegenwoordiging zou totaal veranderen, weliswaar zouden er nog steeds verkiezingen gehouden worden, maar de kandidaatstelling zou niet meer vrij zijn. De verdeeldheid van het partijstelsel moest volledig tot de verleden tijd behoren. Want het partijstelsel en de evenredige vertegenwoordiging hebben ‘het politieke volksorganisme gedood’, doordat de samenleving is opgedeeld in vrijwel vaste percentages over de verschillende partijen. Die luisteren naar de partijleiders en de propagandabladen van de eigen partij lezen.[15] Kortom de verzuiling. De vraag was dan ook ‘hoe kunnen wij bij ons volk weer een frissche belangstelling weken voor den gang der staatszaken’ en ‘hoe kunnen wij (…) weer die mannen in ons parlement kiezen, die in het levende volksorganisme verankerd zijn als de werkelijke leiders van het volk?’ [16]

Ten eerste moest de macht om kandidaten te stellen aan de partijen ontnomen worden. De kandidaatstelling moest in handen komen van bestaande ‘lichamen’ (hij gebruikte met op zet niet corporaties, want de corporatieve staat had volgens Wigersma weer allerlei andere narigheden) zoals de Raad van State en de Senaten van de Universiteiten en nieuwe gemeentelijke en provinciale arbeidsraden en een raad waarin de kerken vertegenwoordigd zouden worden. Deze zouden uit hun midden een paar honderd bekwame mannen moeten voordragen, waaruit de koningin honderd kandidaten zou kiezen. Deze kandidatenlijst zou worden voorgelegd aan de bevolking, die er vervolgens ja of nee op kon zeggen.[17]

Lees verder: Hoofdstuk 4. De parlementair-democratische praktijk het volksorganisme

[1] Berkel, Benien van, ‘Tobie Goedewaagen, een leven als Faust’, in: N.F.J. Barnouw e.a. ed., Oorlogsdocumentatie ’40-’45. Vierde jaarboek van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (Zutphen 1993) 9-36 aldaar 16.

[2] Wigersma, Wat is Democratisch, I, Twee criteria der Democratie, De Waag, 23 april 1938.

[3] Wigersma, Wat is Democratisch, I, Twee criteria der Democratie, De Waag, 23 april 1938.

[4] Wigersma, ‘Wat is Democratisch? II Regeering en geregeerden’, De Waag, 30 april 1938.

[5] ‘Wigersma, ‘De nieuwe politiek’, De Waag 2 februari 1939.

[6] ‘Democratie door Eenheid in plaats van eenheid door Democratie’, De Waag, 6 maart 1937.

[7] ‘Nederland als natie’, De Waag, 16 januari 1937

[8] Wigersma, ‘Nationale democratie. Eenheid aller nationale bewegingen’, De Waag, 30 maart 1939.

[9] Wigersma, ‘Ontwikkeling der democratie’, 14 augustus en 4 september 1937. Wigersma, ‘De weg naar een nationale democratie’, De Waag, 12 april 1939.

[10] J. Hessing, ‘Autoritair gezag en volkssoevereiniteit’, 1 mei 1937.

[11] Wigersma, ‘Wat is Democratisch? II Regeering en geregeerden’, De Waag, 30 april 1938.

[12] Wigersma, ‘Wat is Democratisch? II Regeering en geregeerden’, De Waag, 30 april 1938.

[13] Wigersma, ‘Wat is Democratisch? II Regeering en geregeerden’, De Waag, 30 april 1938.

[14] Wigersma, wat is… Regeering en volksvertegenwoordiging, 7 mei

[15] Wiggersma, ‘Wat is Democratisch? IV De keuze der volksvertegenwoordiging, De Waag, 14 mei 1938.

[16] Wiggersma, ‘Wat is Democratisch? IV De keuze der volksvertegenwoordiging, De Waag, 14 mei 1938.

[17] Wiggersma wat is Democratisch? IV De keuze der volksvertegenwoordigers, 14 mei 1938 en V De voorbereiding onzer wetten, 21 mei 1938.

Het bovenstaande was dus het ideaal dat de Waag voor ogen had. Een eenheid van het volk geregeerd door een autoritaire regering, gedragen door de volkswil. Maar de Waag was meer dan deze theorie. Het was tevens een journalistiek tijdschrift met aandacht voor de wekelijkse politieke actualiteit. Deze werd natuurlijk bekritiseerd, maar de maar niet alleen in negatieve zin. In ieder geval kwamen die kritieken wat minder stellig en een stuk redelijker over dan de ‘studeerkamerstukken’ over dan de democratische en organische theorieën van Wigersma.

In de Binnenlandse Kroniek werd vooral de gang van zaken bekritiseerd met de theorie in het achterhoofd in plaats van op de voorgrond. Die kroniek vormt dan ook een interessante bron omdat zij de idealen projecteerde op de politieke realiteit. De kroniek hield het midden tussen politieke verslaggeving en een hoofdredactioneel commentaar, met ruimte voor kritiek, maar soms ook met welwillendheid voor de politieke gang van zaken in Nederland.

In de periode 1937-1939 was er dan ook genoeg te bespreken: er werden twee keer verkiezingen gehouden: Kamerverkiezingen in 1937 en Provinciale Statenverkiezingen in 1939. Nederland kende in deze roerige periode van oorlogsdreiging vier kabinetten: Colijn III (31 juli 1935 tot 24 juni 1937), Colijn IV (24 juni 1937 tot 25 juli 1939), Colijn V (25 juli 1939 tot 10 augustus 1939) en De Geer II (vanaf 10 augustus 1939).[1] De verwikkelingen rond deze kabinetten werden door de chroniqueurs dan nauwgezet gevolgd. In het onderstaande zal ik ingaan op de commentaren bij de verkiezingen en de politieke crisis van 1939.

4.1 De Tweede Kamerverkiezingen van 1937

De verkiezingen van 26 mei 1937 bood De Waag de kans om de dagelijkse gang van zaken in de Nederlandse parlementaire democratie extra te becommentariëren. De houding was kritisch, de commentator zag de verkiezingstrijd als ‘Nederland op zijn smalst’, zoals ‘altijd’ gingen partijbelangen voor landsbelangen. Weliswaar was de verkiezingstrijd nog niet gedaald tot de latente staat van burgeroorlog, zoals enkele jaren daarvoor in Duitsland en Oostenrijk en in het ‘toenmalige’ Frankrijk. Maar het had ook zeker niet het niveau van de Britten, die, volgens de commentator, zonder een blad voor de mond te nemen altijd ‘fair play’ speelden en het besef hielden van een onderlinge verbondenheid door het ‘gemeenschappelijke burgerschap’.[2]

Bij de verkiezingen wonnen zowel de RKSP als de AR onder Colijn ‘als leider van ons volk’ 3 zetels.[3] Dat koningin Wilhelmina na de verkiezingen een relatief open opdracht aan Colijn gaf – het vormen van ‘een kabinet’ – verheugde de Waag zeer. De commentator hoopte dat Colijn die kans zou grijpen om vooral personen in zijn kabinet op te nemen op basis van hun bekwaamheid in plaats van politieke gelieerdheid. Niet lang voor de verkiezingen had Colijn zelf namelijk, tot genoegen van de chroniqueur, in een interview met de Provinciale Pers gesproken van een ‘scheef getrokken parlementarisme’, en De Waag hoopte dan ook dat dit door Colijn recht getrokken zou worden.[4]

De winst van Colijn bij de verkiezingen - die zoals partijgenoot De Wilde op een partijbijeenkomst in Den Haag gezegd zou hebben, ‘thans heeft de Anti-revolutionaire Partij 5 zetels meer dan er anti-revolutionaire kiezers zijn’ - moest volgens het blad toch vooral gezien worden als een ‘vertrouwensvotum’ voor Colijn en niet als winst voor de antirevolutionairen. Ook was geen ‘kleurloos middenstof’ – zoals een CHU politicus het minachtend had genoemd – die als niet antirevolutionairen op Colijn hadden gestemd, volgens De Waag waren dit personen uit een groeiende groep van mensen die bewust hun ‘ziel en zaligheid niet aan één partij verpanden’. De uitslag van de verkiezingen had van Colijn’s partij niet de sterkste fractie, maar wel het grootste persoonlijk succes gegeven. Volgens De Waag was eenderde van stemmen niet door partijaanhangers maar een persoonlijke stem op Colijn zelf geweest. De Waag hoopte dat Colijn als formateur rekening zou houden met deze kiezers en zou komen tot het samenstellen van een krachtige kabinet bestaande uit bekwamen en ondernemende mannen, die tevens bereid ware ‘de groote levenswaarden van het christendom te schragen, te handhaven en te versterken’. Dat soort mannen waren er volgens het blad voldoende ook buiten de groep politieke ‘gedetermineerden’.[5] Aan het hoofd van de departementen zouden dan kundige functionarissen moeten komen te staan. Hierbij moest niet gekeken worden naar afkomst of politieke kleur, geen enkele bevolkingsgroep, katholiek noch protestant, rechtzinnig noch vrijzinnig, heeft het monopolie op ‘bekwame hoogstaande mannen’. De noodzaak was volgens de commentator dan ook groter dan ooit dat de bekwaamste mannen nu benoemd worden om de moeilijkheden van deze tijd - de werkeloosheid, toestand van de geldmiddelen, afzet van de productie – het hoofd te bieden.[6]

Vlak voor de formatie afliep kwam De Waag dan ook met een in grote letters afgedrukt stuk onder de titel ‘Op den Driesprong’: “De huidige kabinetsformatie in Nederland ontleent haar buitengewoon belang minder aan de nood van het ogenblik, maar aan de toekomst van het staatsbestel.” De democratie bevond zich, volgens de Waag, in een crisis en Nederland wordt van binnen en buiten bedreigd. Colijn moest dus iets doen aan het ‘doorgetrokken parlementarisme’ en moest zeker niet als ‘mandataris van politieke groepen’ optreden. Meer dan ooit had Colijn het gezag om voor de Tweede Kamer te verschijnen men met een regeringsploeg die bestond uit hoogstaande mannen en een vertrouwenwekkend programma. “Aan de huidige formateur thans de taak, de verschillende krachten [in de samenleving] te coördineren en aldus, niet in een georganiseerd, maar in organisch verband tot ’s lands belang werkzaam te doen zijn.”[7] De teleurstelling was dan ook groot, dat Colijn een paar dagen later met een partijpolitieke rechtse regering kwam.[8]

4.2 De provinciale verkiezingen van 1939

In 1939 werden er opnieuw verkiezingen gehouden, dit maal voor de provinciale staten. De verkiezingen waarbij in 1935 de NSB acht procent van de stemmen had weten te behalen. Veel meer dan in 1937 hield een begrijpelijke vraag de lezers en redacteuren van De Waag bezig: “hoe moeten wij bij de eerstkomende verkiezingen stemmen?”[9] C.C. Küpfer op dat moment hoofdredacteur en schrijver van de Binnenlandse Kroniek, weigerde echter een echt stemadvies te geven. In de eerste plaats met een principieel argument er kon alleen maar gestemd worden op ‘partijmannen’ en daarmee dus automatisch op een van de verfoeide partijen: “Als er moet worden gekozen, en dat behoort volgens onzen gedachtegang zeker het geval te zijn, want ook wij willen een democratische regering, berustende op den volkswil en geen ouderwetse autocratie of despotie, dan wenschen wij voor onze vertegenwoordigers de beste Nederlanders te kiezen. Niet de beste d.w.z. de handigste partijpolitici, de menschen met de slimste beloften, met de grootsten mond, de stevigste connecties.” Natuurlijk stonden er volgens De Waag wel een aantal bekwamen mannen op de lijsten, maar in het huidige systeem geef je je stem dan aan zijn partij en niet aan de bekwame kandidaat persoonlijk. Het partijmechanisme oefent wel een selectie uit, maar daarmee worden juist zij die het landsbelang in zijn volledigheid wensen te erkennen van verkiesbaarheid uitgesloten. Stemmen is instemmen met het systeem en het doel van de waag is niet het systeem oplappen met betere mensen, maar het systeem op te heffen ‘naar een hoger doel’. Daarom richten ze ook geen Waagpartij op, dat zou namelijk een erkenning van het huidige systeem betekenen.[10]

Blanco stemmen werd als mogelijkheid geopperd, maar dan alleen als dat massaal zou gebeuren. ‘Heeft eenmaal de gedachte der volkseenheid (…) ingang gevonden, dan zal de massale onthouding als een overweldigende motie van wantrouwen in het regeringssysteem gaan gelden. Dan is de regering over gegaan in een referendum, de ware volkstemming!’ Maar ook De waag achtte dit op dat moment uitgesloten.[11] Een uiteindelijk stemadvies is er dan ook niet gekomen.

4.3 De kabinetscrisis van 1939

De partijendemocratie is nog onmogelijker dan “een schip met een aantal scheepskapiteins, die naar verschillende havens willen sturen. Hoe knap deze kapitein overigens ook mogen zijn, het schop zou in geen enkele haven komen en op doelloze wijze op de oceanen heen en weer zwalken”, schreef Wigersma na de provinciale verkiezingen van 1939.[12] In 1939 kwam de ‘ellende’ van deze partijendemocratie voor De Waag steeds meer in het zicht. Als gevolg van de kwestie Oss/Goseling raakte het kabinet in een diepe crisis. Voor de Waag was dit reden om opnieuw om een zakenkabinet te roepen.[13] In de nieuwe onderhandelingen (er zou een kabinet gevormd worden zonder nieuwe verkiezingen – aangezien het vorige was gevallen door interne conflicten en niet wegens gebrek aan wantrouwen in het parlement) was er geen tijd voor de regering van het compromis, geen tijd voor ‘voorzichtigheid en vriendschappelijke vijandigheid’ en zeker geen plaats voor de SDAP.

‘Wat wij in de besprekingen over deze crisis missen, is het inzicht dat het staatsbeleid één geheel moet zijn, dat de totale volkskracht het doel der regering vormt en niet bepaalde brokjes, zoals de opheffing van de werkloosheid’. Nee die crisis ‘geeft een duidelijk beeld hoezeer juist de partijen-democratie de regering door het volk tot een fictie heeft gemaakt.’ Achter de schermen werd op voor het volk totaal geheimzinnige wijze onderhandeld.[14]

In deze periode zie je een sterkere verhouding tussen de theoretische verhandelingen van Wigersma en de actuele politieke verhoudingen ontstaan. Er wordt in de actuele beschouwingen steeds meer verwezen naar de eigen autoritaire theorieën. De Waag maakte zich dan ook grote zorgen, want terwijl het land in zulke moeilijke tijden verkeerde, economische problemen en de oorlogsdreiging, werd het door de crisis niet geregeerd.[15] Toch gaven de verschillende formaties steeds een sprenkeltje hoop dan er nu echt iets zou gaan veranderen. En over de geboorte van het vijfde kabinet Colijn de Waag ronduit enthousiast. Ten eerste omdat het land weer geregeerd kon worden en ten tweede heeft ‘niet de kwantitatieve sterkte van deze of gene partij de doorslag gegeven, maar slechts de kwaliteit en de eenheid van het program. Geheel en al in overeenstemming met wat de Waag beoogt’. Voor de Waag was dit een zeer belangrijke stap in de goede richting, want in ernstige tijden moet een regering instaat zijn tot ferme maatregelen. Even dacht de Waag zelfs dat er sprake zou zijn van de ‘zelfopheffing der parlementaire democratie’.[16] Net als na de formatie van Colijn IV was de teleurstelling van De Waag groot dat het vijfde Kabinet-Colijn al na twee dagen viel, opnieuw een historische kans voorbijgegaan. Het was een belediging van de Koningin, dat een in opdracht van haar gevormde regering zomaar heeft weggestemd.[17]

Wat duidelijk wordt is dat De Waag relatief veel vertrouwen had in de persoon Colijn. Zijn uitspraken werden regelmatig met vreugde begroet. De Waag zag in Colijn de mogelijke sterke man. Dit bleek echter na de verschillende formaties een illusie te zijn. De Waag zei overigens expliciet dat de lezer niet moest concluderen dat het blad een grote liefde voor Colijn had. ‘Wel zijn wij de meening toegedaan dat een man als [Colijn] zich bevrijdt van de molensteen der parlementaire democratie, tot een waren regeerder zou kunnen verheffen (…), maar onder de huidige omstandigheden dwingt het lot hem tot een uiterst dubbelzinnige houden. (…) De mechaniek der partijdemocratie maakt den greep naar het volle landsbelang tot een ijdele poging.’ [18]

Na het mislukte kabinet Colijn-V veranderde er veel in de rubriek, de commentaren werden bitterder en minder actueel. De nieuwe redactie was duidelijk fanatieker en meer gericht op het nationaal-socialisme. De binnenlandse kritiek werd voortaan volgeschreven door Tobie Goedewaagen. Die zich daarbij venijnig opstelde tegen de oproerkraaiende Nederlandse pers, die, wat Goedewaagen betreft, zo snel mogelijk onder controle van de staat gebracht moest worden.[19] Ook keerde Goedewaagen zich tegen de culturele uitingen uit het buitenland, die tegen de Nederlandse volksgeest ingaan.[20] En pleitte hij voor een nieuw orde van tucht, gebondenheid en arbeid.[21]

Lees verder: 5. Conclusie

[1] L. De Jong, Voorspel (1969), Bijlage.

[2] De Waag, Binnenlandse Kroniek, 1 mei 1937.

[3] J. Bosmans, ‘Het maatschappelijk-politieke leven in Nederland 1918-1940, in: Algemene geschiedenis der Nederlanden, 14, nieuwste tijd (Haarlem 1979) 200-254, aldaar 230-31.

[4] De Waag, Binnenlandse Kroniek, 26 mei 1937.

[5] Idem. 26 mei.

[6] Idem, 12 juni.

[7] Idem, 19 juni

[8] Idem, 26 juni.

[9] C.C.K., ‘Binnenlandse kroniek’, De Waag 1934, 2 maart 1939.

[10] C.C.K., ‘Binnenlandse kroniek’, De Waag 1934, 2 maart 1939.

[11] C.C.K., ‘Binnenlandse kroniek’, De Waag, 2 maart 1939.

[12] Wigersma, ‘Hoe moesten wij stemmen? De komende nationale democratie’, in: De Waag, 23 maart 1939.

[13] C.C.K. ‘Binnenlandse kroniek’, De Waag, 6 juli 1939.

[14] C.C.K. ‘Binnenlandse kroniek’, De Waag, 13 juli 1939.

[15] C.C.K. ‘Binnenlandse kroniek’, De Waag, 20 juli 1939.

[16]C.C.K. ‘Binnenlandse kroniek’, De Waag, 27 juli 1939.

[17] C.C. Kupfer, ‘Binnenlandse kroniek’, De Waag, 3 augustus 1939.

[18] C.C. Kupfer, ‘Binnenlandse kroniek’, De Waag, 3 augustus 1939.

[19] T.G., ‘Binnenlandse kroniek’,De Waag 19 oktober 1939

[20] T.G., ‘Binnenlandse kroniek’, De Waag 9 november 1939.

[21] T.G., ‘Binnenlandse kroniek’,De Waag 5 oktober 1939

De discussie over de democratie was voor De Waag veel meer een bespreking dan een echte discussie. De theoretische standpunten werden grotendeels uiteengezet door de Bollandiaan Baltus Wigersma. Hierin was sprake van een volledige herinrichting van het politieke bestuur richting wat met noemde een ware volksdemocratie, geregeerd door een sterke regering, samenwerkend met een adviserende volksvertegenwoordiging. Het proces daar naartoe werd als een historische noodzakelijkheid gezien. De inrichting van die staat werd concreet door Wigersma omschreven. Toch was het niet de bedoeling van De Waag om de opvattingen direct, in de vorm van een partij of beweging, politiek in te gaan zetten. Zelf meedoen aan de verkiezingen was in het huidige systeem geen optie. Het bleef theorie, die niet door de mannen van De Waag zelf in concrete daden omgezet zou worden.

De politieke bespiegelingen in De Waag vormden een journalistieke en kritische kijk op de samenleving en de werking van de parlementaire democratie. Vanuit de autoritaire opvattingen leverde het kritiek op de gang van zaken rond verkiezingen en kabinetsformaties. In deze stukken stelde het blad zich welwillender op, zeker met betrekking tot Colijn, in wie zij een mogelijke sterke man zagen die een einde kon maken aan het ‘doorgedreven parlementarisme’. Tijdens de verkiezingen bleef het blad principieel anti-parlementair. Het gaf geen stemadviezen af, noch op democratische noch op antidemocratische partijen.

De Waag sloot voor een grootgedeelte aan bij de Europese onvrede over de parlementaire democratie en de evenredige vertegenwoordiging. Theoretisch ging het ver in de roep om verandering, die door de Bollandianen als een onvermijdelijkheid werd beschouwd. “Het systeem dat bedacht was om de volkswil weer te geven”, zoals Europese critici volgens Mazower waarschuwden, “openbaarde de afwezigheid daarvan”.[1] De mensen van De Waag dachten een oplossing te hebben gevonden in een nieuwe ‘autoritaire democratie’. Niet lang daarna zou dan ook, niet geheel onverwacht, een flink gedeelte van de meer radicale medewerkers uit 1939 achter de Duitse bezetter gaan staan.

[1] Mark Mazower, Duister continent. Europa in de twintigste eeuw (3^e druk; zp 2006) 32.

Berkel, Benien van, ‘Tobie Goedewaagen, een leven als Faust’, in: N.F.J. Barnouw e.a. ed., Oorlogsdocumentatie ’40-’45. Vierde jaarboek van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (Zutphen 1993) 9-36.

Bosmans, J., ‘Het maatschappelijk-politieke leven in Nederland 1918-1940, in: Algemene geschiedenis der Nederlanden, 14, nieuwste tijd (Haarlem 1979) 200-254.

Havenaar, R. , De NSB tussen nationalisme en “volkse” solidariteit : de vooroorlogse ideologie van de Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland (Den Haag 1983)

Jong, L. de, Het koninkrijk der Nederlanden tijdens de Tweede Wereldoorlog, I, Voorspel (Den Haag 1969).

Jonge, A.A., Crisis en critiek der democratie. Anti-democratische stromingen en de daarin levende denkbeelden over de staat in Nederland tussen de wereldoorlogen (Assen 1968).

Mazower, Mark, Duister continent. Europa in de twintigste eeuw (3^e druk; zp 2006).

Schöffer, I, Het nationaal-socialistische beeld van de geschiedenis der Nederlanden. Een historiografische en bibliografische studie (Proefschrift UvA; Amsterdam 1956).

Vos, René, Niet voor publicatie. De legale Nederlandse pers tijden de Duitse bezetting (Amsterdam 1988) 43-44.

Vree, Frank van, De Nederlandse pers en Duitsland, 1930-1939, Een studie over de vorming van de publieke opinie (Groningen 1989).